Theo Điều 190 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), người sản xuất, buôn bán hàng cấm bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi hàng hóa đạt ngưỡng định lượng: thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao, pháo nổ từ 06 kg, thuốc bảo vệ thực vật bị cấm từ 50 kg hoặc 50 lít, hoặc hàng cấm khác trị giá từ 100 triệu đồng (hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng). Khung thấp nhất là phạt tiền 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 01 đến 05 năm; khung cao nhất tù 08 đến 15 năm. Luật số 86/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025) không sửa Điều 190 và Điều 191.
- Khoản 1 Điều 190: phạt tiền 100 triệu – 1 tỷ đồng hoặc tù 01 – 05 năm.
- Khoản 2: phạt tiền 1 – 3 tỷ đồng hoặc tù 05 – 10 năm (có tổ chức, chuyên nghiệp, qua biên giới, thuốc lá lậu 3.000 – dưới 4.500 bao, pháo 40 – dưới 120 kg, hàng cấm 300 – dưới 500 triệu đồng).
- Khoản 3: tù 08 – 15 năm (thuốc lá lậu từ 4.500 bao, pháo nổ từ 120 kg, hàng cấm từ 500 triệu đồng).
- Dưới ngưỡng: xử phạt hành chính theo Điều 8 Nghị định 98/2020/NĐ-CP từ 1 triệu đến 100 triệu đồng, tịch thu tang vật; tái phạm sau khi đã bị xử phạt thì bị truy cứu dù dưới ngưỡng (điểm e khoản 1 Điều 190).
- Tàng trữ, vận chuyển hàng cấm (không nhằm bán) xử theo Điều 191, nhẹ hơn: phạt tiền 50 – 300 triệu đồng hoặc tù 06 tháng – 03 năm ở khung cơ bản.
Hàng cấm là nhóm hàng hóa Nhà nước không cho phép sản xuất, kinh doanh hoặc lưu hành vì gây hại cho sức khỏe cộng đồng, an ninh trật tự hoặc môi trường. Nhiều người chỉ “bán vài cây thuốc lá ngoại”, “nhập ít pháo về dịp Tết” nhưng không biết rằng khi vượt một ngưỡng rất cụ thể, hành vi đó trở thành tội phạm với mức án tù nhiều năm. Bài viết giải thích hàng cấm là gì, buôn bán hàng cấm bao nhiêu thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự, các khung hình phạt của Điều 190, Điều 191 Bộ luật Hình sự và cách cơ quan tố tụng định giá hàng cấm không có giá thị trường.
Hàng cấm là gì theo quy định hiện hành?
Pháp luật không liệt kê hàng cấm trong một danh mục duy nhất mà xác định qua nhiều văn bản. Điều 190 Bộ luật Hình sự dùng ba nhóm khái niệm: hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng và hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam. Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại (được sửa đổi bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP và Nghị định 24/2025/NĐ-CP) cũng định nghĩa hàng cấm theo hướng này.
Về danh mục, Điều 6 Luật Đầu tư 2020 quy định 8 ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh, trong đó có kinh doanh các chất ma túy, hóa chất và khoáng vật thuộc Phụ lục II, mẫu vật các loài thực vật, động vật hoang dã thuộc Phụ lục III và Phụ lục I Công ước CITES, kinh doanh mại dâm, mua bán người, mô, bộ phận cơ thể người, pháo nổ và dịch vụ đòi nợ. Ngoài ra còn có các hàng hóa bị cấm theo luật chuyên ngành như thuốc lá điếu nhập lậu, thuốc bảo vệ thực vật thuộc danh mục cấm sử dụng, văn hóa phẩm đồi trụy.
Lưu ý quan trọng: Điều 190 chỉ áp dụng khi hành vi không thuộc các điều luật riêng đã có. Ví dụ ma túy xử theo Điều 248 – 252; vũ khí quân dụng theo Điều 304; vật liệu nổ theo Điều 305; ngà voi, sừng tê giác và các loài nguy cấp, quý, hiếm xử theo Điều 244. Vì vậy, không phải cứ là “hàng cấm” thì đều xử theo Điều 190.
Buôn bán hàng cấm bao nhiêu thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Khoản 1 Điều 190 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đặt ra các ngưỡng định lượng theo từng loại hàng. Chỉ cần đạt một ngưỡng là đủ cấu thành tội phạm:
| Loại hàng cấm | Ngưỡng truy cứu (khoản 1) | Khung 2 (khoản 2) | Khung 3 (khoản 3) |
|---|---|---|---|
| Thuốc bảo vệ thực vật bị cấm kinh doanh, lưu hành, sử dụng | Từ 50 kg đến dưới 100 kg (hoặc 50 lít đến dưới 100 lít) | 100 – dưới 300 kg/lít | Từ 300 kg/lít |
| Thuốc lá điếu nhập lậu | Từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao | 3.000 – dưới 4.500 bao | Từ 4.500 bao |
| Pháo nổ | Từ 06 kg đến dưới 40 kg | 40 – dưới 120 kg | Từ 120 kg |
| Hàng hóa khác Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng | Trị giá 100 – dưới 300 triệu đồng, hoặc thu lợi bất chính 50 – dưới 200 triệu đồng | Trị giá 300 – dưới 500 triệu đồng, hoặc thu lợi 200 – dưới 500 triệu đồng | Trị giá hoặc thu lợi từ 500 triệu đồng |
| Hàng hóa chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam | Trị giá 200 – dưới 500 triệu đồng, hoặc thu lợi 100 – dưới 300 triệu đồng | Trị giá 500 triệu – dưới 1 tỷ đồng, hoặc thu lợi 300 – dưới 700 triệu đồng | Trị giá từ 1 tỷ đồng, hoặc thu lợi từ 700 triệu đồng |
| Mức hình phạt | Phạt tiền 100 triệu – 1 tỷ đồng hoặc tù 01 – 05 năm | Phạt tiền 1 – 3 tỷ đồng hoặc tù 05 – 10 năm | Tù 08 – 15 năm |
Ngoài ngưỡng định lượng, điểm e khoản 1 Điều 190 còn truy cứu cả trường hợp hàng hóa dưới mức nêu trên nếu người thực hiện đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc về một trong các tội tại Điều 188, 189, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 200, hoặc đã bị kết án về các tội đó mà chưa được xóa án tích. Nói cách khác, người đã từng bị phạt hành chính vì bán thuốc lá lậu mà tiếp tục bán, dù chỉ vài trăm bao, vẫn có thể bị khởi tố.
Các khung hình phạt của tội sản xuất, buôn bán hàng cấm
Điều 190 có ba khung hình phạt chính cho cá nhân, một khoản về hình phạt bổ sung và một khoản dành cho pháp nhân thương mại:
- Khoản 1 (khung cơ bản): phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 1.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.
- Khoản 2 (tăng nặng): phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 3.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 05 năm đến 10 năm khi có một trong các tình tiết: có tổ chức; lợi dụng chức vụ, quyền hạn; lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; buôn bán qua biên giới (trừ thuốc lá điếu nhập lậu); tái phạm nguy hiểm; hoặc số lượng, giá trị đạt mức khung 2 trong bảng trên.
- Khoản 3 (đặc biệt nghiêm trọng): phạt tù từ 08 năm đến 15 năm khi số lượng, giá trị đạt mức khung 3.
- Khoản 4 (hình phạt bổ sung): phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng; cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
- Khoản 5 (pháp nhân thương mại): phạt tiền từ 1 đến 3 tỷ đồng (tương ứng khoản 1), từ 3 đến 6 tỷ đồng (khoản 2), từ 6 đến 9 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động từ 06 tháng đến 03 năm (khoản 3); đình chỉ hoạt động vĩnh viễn nếu thuộc Điều 79; hình phạt bổ sung phạt tiền 50 – 200 triệu đồng, cấm kinh doanh, cấm huy động vốn từ 01 đến 03 năm.
Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự (hiệu lực 01/7/2025) tập trung nâng mức phạt tiền với nhóm tội về hàng giả, môi trường, an toàn thực phẩm, ma túy, tham nhũng và bỏ hình phạt tử hình ở 8 tội danh. Điều 190 và Điều 191 không nằm trong danh sách được sửa, nên các mức phạt nêu trên vẫn là quy định hiện hành năm 2026.
Sản xuất, buôn bán hàng cấm khác tàng trữ, vận chuyển hàng cấm thế nào?
Bộ luật Hình sự tách hai nhóm hành vi: sản xuất, buôn bán (Điều 190) và tàng trữ, vận chuyển (Điều 191). Yếu tố phân biệt là mục đích bán. Người cất giữ hoặc chở hàng cấm nhưng không nhằm mua bán, không phải là người bán thì xử theo Điều 191 với mức án nhẹ hơn đáng kể, dù ngưỡng định lượng ở hai điều là giống nhau:
| Khung | Điều 190 – Sản xuất, buôn bán | Điều 191 – Tàng trữ, vận chuyển |
|---|---|---|
| Khoản 1 | Phạt tiền 100 triệu – 1 tỷ đồng hoặc tù 01 – 05 năm | Phạt tiền 50 – 300 triệu đồng hoặc tù 06 tháng – 03 năm |
| Khoản 2 | Phạt tiền 1 – 3 tỷ đồng hoặc tù 05 – 10 năm | Phạt tiền 300 triệu – 1 tỷ đồng hoặc tù 02 – 05 năm |
| Khoản 3 | Tù 08 – 15 năm | Tù 05 – 10 năm |
| Hình phạt bổ sung | Phạt tiền 20 – 100 triệu đồng, cấm hành nghề 01 – 05 năm | Phạt tiền 10 – 50 triệu đồng, cấm hành nghề 01 – 05 năm |
Trong thực tiễn, người vận chuyển thuê thường bị xử về Điều 191; nhưng nếu chứng minh được họ biết rõ hàng sẽ được đem bán và cùng hưởng lợi từ việc bán, họ có thể bị coi là đồng phạm của tội buôn bán hàng cấm. Cũng cần phân biệt với tội buôn lậu (Điều 188): buôn lậu là mua bán qua biên giới hàng hóa thông thường trái pháp luật trị giá từ 100 triệu đồng; còn hàng cấm vận chuyển qua biên giới là tình tiết định khung tại điểm k khoản 2 Điều 190.
Dưới ngưỡng truy cứu thì bị xử phạt hành chính bao nhiêu?
Khi số lượng, giá trị hàng cấm chưa đạt ngưỡng của Điều 190 và người vi phạm chưa từng bị xử phạt, hành vi buôn bán hàng cấm bị xử phạt hành chính theo Điều 8 Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Mức phạt tiền được chia bậc theo số lượng, giá trị hàng hóa, từ 1 – 3 triệu đồng ở bậc thấp nhất (ví dụ thuốc lá điếu nhập lậu dưới 50 bao, pháo nổ dưới 0,5 kg, hàng cấm khác trị giá dưới 3 triệu đồng) lên tới 100 triệu đồng ở bậc cao nhất, kèm hình thức bổ sung tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm và buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp. Mức phạt với tổ chức gấp hai lần cá nhân.
Ranh giới hành chính – hình sự: khi hàng hóa thu giữ ở gần ngưỡng (ví dụ 1.400 bao thuốc lá, 5,8 kg pháo), việc cân đong, đếm và định giá tang vật phải được lập biên bản chặt chẽ. Luật sư có thể yêu cầu định giá lại, đối chiếu biên bản thu giữ để bảo đảm không bị “làm tròn” lên ngưỡng hình sự.
Hàng cấm không có giá thị trường thì định giá thế nào?
Với nhóm “hàng hóa khác”, yếu tố quyết định có bị truy cứu hay không là giá trị hàng phạm pháp. Theo Điều 215 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khi cần xác định giá trị tài sản để giải quyết vụ án, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra văn bản yêu cầu định giá tài sản. Việc định giá do Hội đồng định giá tài sản thực hiện theo Nghị định 30/2018/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 97/2019/NĐ-CP), được hướng dẫn bởi Thông tư 43/2018/TT-BTC và Thông tư 30/2020/TT-BTC. Các văn bản này thay thế Nghị định 26/2005/NĐ-CP và Thông tư 55/2006/TT-BTC trước đây.
Hàng cấm không có thị trường hợp pháp nên không thể “không định giá được”. Khoản 2 Điều 15 Nghị định 30/2018/NĐ-CP quy định riêng căn cứ định giá hàng cấm theo thứ tự ưu tiên:
- Giá mua bán thu thập trên thị trường không chính thức tại thời điểm và nơi tài sản được yêu cầu định giá, hoặc tại địa phương khác, khu vực khác, thị trường thế giới nếu trong nước không có thông tin;
- Giá ghi trên hợp đồng, hóa đơn, tờ khai nhập khẩu hoặc chứng từ mua bán (nếu có);
- Giá do doanh nghiệp thẩm định giá cung cấp;
- Giá niêm yết, giá trên hợp đồng, hóa đơn của tài sản tương tự được phép kinh doanh, lưu hành, sử dụng tại Việt Nam;
- Các căn cứ khác về giá hoặc giá trị của tài sản cần định giá.
Như vậy, lời khai của bị can về giá mua, giá bán, tin nhắn giao dịch, chứng từ chuyển tiền đều là nguồn để Hội đồng định giá tham chiếu. Kết luận định giá là chứng cứ, nhưng bị can, người bào chữa có quyền trình bày ý kiến và đề nghị định giá lại nếu có căn cứ cho rằng kết luận không chính xác (Điều 218, Điều 222 Bộ luật Tố tụng hình sự).
Ngà voi, sừng tê giác có bị xử theo tội buôn bán hàng cấm không?
Không. Trước đây, một số vụ án mua bán ngà voi, sừng tê giác từng được phân tích dưới góc độ “hàng cấm không có giá”. Tuy nhiên, Bộ luật Hình sự 2015 đã quy định tội danh riêng: Điều 244 – Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, và khoản 1 Điều 190 loại trừ rõ các trường hợp thuộc Điều 244. Theo Điều 244 (được Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi từ 01/7/2025), hành vi tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép ngà voi từ 02 kg đến dưới 20 kg hoặc sừng tê giác từ 50 gam đến dưới 01 kg bị phạt tiền từ 1 đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 01 đến 05 năm; các khung cao hơn theo khối lượng có thể lên đến 15 năm tù. Pháp nhân thương mại bị phạt tiền từ 2 đến 30 tỷ đồng tùy khung. Đây là nhóm tội không cần định giá mà truy cứu theo khối lượng, số lượng cá thể.
Khi bị điều tra về tội buôn bán hàng cấm, luật sư có thể làm gì?
Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm không thuộc nhóm khởi tố theo yêu cầu của bị hại, nên cơ quan điều tra chủ động khởi tố khi phát hiện. Người bị tạm giữ, bị can có quyền mời luật sư ngay từ khi bị bắt (Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự). Luật sư bào chữa thường tập trung vào các hướng:
- Xác định đúng tội danh: hàng hóa thu giữ có thực sự là “hàng cấm” hay chỉ là hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc (xử phạt hành chính hoặc tội khác nhẹ hơn); hành vi là buôn bán hay chỉ tàng trữ, vận chuyển (Điều 191).
- Kiểm tra định lượng, định giá: biên bản thu giữ, cân đong, kết luận định giá; đề nghị định giá lại khi giá được xác định cao bất thường.
- Vai trò đồng phạm: người giúp sức, người vận chuyển thuê có vai trò thứ yếu được xem xét giảm nhẹ theo Điều 58 Bộ luật Hình sự.
- Tình tiết giảm nhẹ (Điều 51): thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tự nguyện nộp lại số tiền thu lợi, phạm tội lần đầu, hoàn cảnh khó khăn; đề nghị áp dụng hình phạt tiền thay vì tù ở khoản 1, hoặc án treo khi đủ điều kiện Điều 65.
Với doanh nghiệp, cần rà soát ngay chuỗi hàng hóa đang kinh doanh để tránh trách nhiệm của pháp nhân thương mại, vì mức phạt tiền với pháp nhân cao gấp nhiều lần cá nhân và có thể kèm đình chỉ hoạt động.
Bài viết liên quan
- Vụ án tàng trữ, vận chuyển, buôn bán pháo nổ và thuốc lá điếu nhập lậu được xử lý thế nào?
- 07 trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015
- Hoãn chấp hành hình phạt tù: 4 trường hợp, hồ sơ và thủ tục
Câu hỏi thường gặp
Hàng cấm là gì?
Hàng cấm là hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành, sử dụng tại Việt Nam, ví dụ pháo nổ, thuốc lá điếu nhập lậu, thuốc bảo vệ thực vật thuộc danh mục cấm, các mặt hàng thuộc ngành nghề cấm đầu tư kinh doanh tại Điều 6 Luật Đầu tư 2020. Ma túy, vũ khí, động vật hoang dã nguy cấp có điều luật riêng, không xử theo Điều 190.
Buôn bán hàng cấm bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Theo khoản 1 Điều 190 Bộ luật Hình sự, hàng cấm khác trị giá từ 100 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng là đủ cấu thành tội; hàng chưa được phép lưu hành trị giá từ 200 triệu đồng hoặc thu lợi từ 100 triệu đồng. Riêng thuốc lá điếu nhập lậu tính từ 1.500 bao, pháo nổ từ 06 kg, thuốc bảo vệ thực vật bị cấm từ 50 kg hoặc 50 lít, không cần định giá.
Bán pháo nổ bao nhiêu kg thì bị đi tù?
Sản xuất, buôn bán pháo nổ từ 06 kg đến dưới 40 kg bị phạt tiền 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù 01 đến 05 năm (khoản 1 Điều 190); từ 40 kg đến dưới 120 kg phạt tù 05 đến 10 năm (khoản 2); từ 120 kg trở lên phạt tù 08 đến 15 năm (khoản 3). Dưới 06 kg bị xử phạt hành chính, trừ khi đã từng bị xử phạt mà còn vi phạm.
Buôn bán thuốc lá lậu bao nhiêu bao thì bị truy cứu?
Buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao bị truy cứu theo khoản 1 Điều 190 (phạt tiền 100 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc tù 01 đến 05 năm); từ 3.000 đến dưới 4.500 bao theo khoản 2 (tù 05 đến 10 năm); từ 4.500 bao trở lên theo khoản 3 (tù 08 đến 15 năm). Chỉ tàng trữ, vận chuyển thuốc lá lậu không nhằm bán thì xử theo Điều 191 với khung nhẹ hơn.
Buôn bán hàng cấm dưới ngưỡng hình sự bị phạt hành chính bao nhiêu?
Theo Điều 8 Nghị định 98/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 17/2022 và Nghị định 24/2025), hành vi buôn bán hàng cấm chưa đến mức truy cứu hình sự bị phạt tiền từ 1 triệu đến 100 triệu đồng tùy số lượng, giá trị hàng hóa, bị tịch thu tang vật, phương tiện và buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp; tổ chức vi phạm bị phạt gấp đôi cá nhân.
Hàng cấm không có giá thị trường thì định giá thế nào?
Theo khoản 2 Điều 15 Nghị định 30/2018/NĐ-CP, Hội đồng định giá tài sản căn cứ theo thứ tự: giá mua bán trên thị trường không chính thức tại thời điểm, địa điểm định giá hoặc địa phương khác; giá trên hợp đồng, hóa đơn, tờ khai nhập khẩu; giá do doanh nghiệp thẩm định giá cung cấp; giá của tài sản tương tự được phép lưu hành. Lời khai về giá mua bán, tin nhắn giao dịch cũng là nguồn tham chiếu.
Mua bán ngà voi, sừng tê giác có phải tội buôn bán hàng cấm không?
Không. Ngà voi, sừng tê giác và sản phẩm của động vật nguy cấp, quý, hiếm bị xử lý theo Điều 244 Bộ luật Hình sự (được Luật 86/2025/QH15 sửa đổi từ 01/7/2025): ngà voi từ 02 kg, sừng tê giác từ 50 gam đã bị phạt tiền từ 1 đến 4 tỷ đồng hoặc phạt tù 01 đến 05 năm, các khung sau nặng hơn theo khối lượng và không cần định giá. Khoản 1 Điều 190 loại trừ rõ các trường hợp thuộc Điều 244.
Bị điều tra, khởi tố về tội buôn bán hàng cấm? Cần luật sư bào chữa
Luật sư hình sự Công ty Luật Đỗ Gia Việt tham gia từ giai đoạn tạm giữ, rà soát biên bản thu giữ, kết luận định giá, xác định đúng tội danh (Điều 190 hay Điều 191) và tình tiết giảm nhẹ để bảo vệ quyền lợi tốt nhất cho thân chủ. Gọi hotline 094.445.0105 hoặc gửi yêu cầu qua trang liên hệ.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo chung, cập nhật theo quy định tại thời điểm đăng tải; không thay thế tư vấn cho một vụ việc cụ thể.
