Khi hợp đồng phát sinh tranh chấp, doanh nghiệp thường đứng trước hai lựa chọn phổ biến: giải quyết tại Trọng tài thương mại hoặc khởi kiện tại Tòa án. Mỗi phương thức có ưu điểm, hạn chế và điều kiện áp dụng khác nhau. Vì vậy, câu hỏi “trọng tài thương mại và Tòa án nên chọn cái nào?” không thể trả lời chỉ bằng việc phương thức nào nhanh hơn hay chi phí thấp hơn, mà phải xét đến loại tranh chấp, giá trị hợp đồng, yêu cầu bảo mật, khả năng thi hành và đặc biệt là điều khoản giải quyết tranh chấp đã ký.
Bài viết dưới đây phân tích theo hướng thực tế để doanh nghiệp có thể lựa chọn phương án phù hợp ngay từ giai đoạn soạn hợp đồng hoặc khi tranh chấp đã phát sinh.
Trọng tài thương mại và Tòa án khác nhau như thế nào?
Theo Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận lựa chọn và được thực hiện theo quy định của pháp luật về trọng tài. Thỏa thuận này có thể nằm ngay trong hợp đồng hoặc được lập thành một thỏa thuận riêng.
Trong khi đó, Tòa án là cơ quan xét xử của Nhà nước, thực hiện việc giải quyết tranh chấp theo pháp luật tố tụng. Điểm khác biệt quan trọng nhất nằm ở chỗ: Tòa án có thẩm quyền theo quy định pháp luật, còn Trọng tài chỉ có thẩm quyền khi tồn tại thỏa thuận trọng tài hợp pháp.
Nếu giữa các bên đã có thỏa thuận trọng tài có hiệu lực mà một bên vẫn khởi kiện ra Tòa án, về nguyên tắc Tòa án phải từ chối thụ lý, trừ trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được.
Đây cũng là lý do doanh nghiệp nên kiểm tra kỹ điều khoản giải quyết tranh chấp trước khi quyết định nộp đơn ở đâu.
So sánh Trọng tài thương mại và Tòa án theo những tiêu chí thực tế
Tính chủ động trong lựa chọn người giải quyết tranh chấp
Một lợi thế đáng chú ý của trọng tài là các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên phù hợp với vụ việc. Với những tranh chấp đặc thù như xây dựng, đầu tư, tài chính, logistics, bảo hiểm hoặc giao dịch quốc tế, việc lựa chọn người có kinh nghiệm chuyên môn phù hợp có thể giúp quá trình giải quyết đi đúng trọng tâm hơn.
Các bên còn có thể thỏa thuận về trung tâm trọng tài, địa điểm, ngôn ngữ, luật áp dụng và một số vấn đề tố tụng khác trong giới hạn pháp luật cho phép. Đây là biểu hiện rõ của quyền tự định đoạt trong tố tụng trọng tài.
Đối với Tòa án, các bên không được tự lựa chọn Thẩm phán xét xử vụ việc.
Tính bảo mật
Một trong những lý do doanh nghiệp lựa chọn trọng tài là khả năng bảo mật thông tin tranh chấp.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với các vụ việc liên quan đến:
- Bí mật kinh doanh;
- Giá bán và chính sách thương mại;
- Dữ liệu khách hàng;
- Công nghệ;
- Tranh chấp giữa cổ đông hoặc nhà đầu tư;
- Các giao dịch có yếu tố nước ngoài.
Nguyên tắc bảo mật của trọng tài giúp doanh nghiệp hạn chế nguy cơ tranh chấp ảnh hưởng đến uy tín hoặc quan hệ với khách hàng, đối tác. Tòa án về nguyên tắc thực hiện xét xử công khai, mặc dù pháp luật vẫn quy định một số trường hợp được xét xử kín.
Thời gian giải quyết
Trọng tài thường được doanh nghiệp đánh giá cao vì thủ tục linh hoạt và phán quyết có tính chung thẩm, không trải qua nhiều cấp xét xử như cơ chế tố tụng tại Tòa án. VIAC cũng đánh giá tính chủ động, linh hoạt và khả năng rút ngắn quá trình giải quyết là những ưu điểm đáng chú ý của phương thức trọng tài.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi vụ trọng tài đều giải quyết rất nhanh. Tranh chấp có nhiều bên, nhiều tài liệu, yêu cầu giám định hoặc phát sinh vấn đề về thẩm quyền vẫn có thể kéo dài.
Ngược lại, tại Tòa án, bản án sơ thẩm có thể tiếp tục bị kháng cáo, kháng nghị và được xem xét theo thủ tục phúc thẩm. Vì vậy, nếu tranh chấp phức tạp thì tổng thời gian giải quyết có thể kéo dài hơn.
Khả năng xem xét lại phán quyết
Đây là điểm doanh nghiệp cần cân nhắc rất kỹ. Phán quyết trọng tài là chung thẩm. Sau khi được ban hành, các bên không có thủ tục kháng cáo như đối với bản án sơ thẩm của Tòa án.
Trong một số trường hợp luật định, một bên có thể yêu cầu Tòa án hủy phán quyết trọng tài. Tuy nhiên, đây không phải là một cấp xét xử lại toàn bộ nội dung tranh chấp.
Ưu điểm của cơ chế này là giúp vụ việc sớm đi đến kết quả cuối cùng. Nhưng mặt khác, nếu một bên cho rằng Hội đồng Trọng tài đánh giá chứng cứ hoặc áp dụng pháp luật bất lợi cho mình, họ không có cơ chế phúc thẩm thông thường để yêu cầu xét xử lại.
Với Tòa án, quyền kháng cáo mang lại thêm một tầng bảo vệ cho các bên nhưng cũng khiến vụ việc có thể kéo dài.
Chi phí giải quyết tranh chấp
Nhiều người cho rằng trọng tài luôn rẻ hơn Tòa án. Đây là một nhận định chưa chính xác. Phí trọng tài là khoản thu từ hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài và thường phụ thuộc vào giá trị tranh chấp, trung tâm trọng tài cũng như các chi phí phát sinh liên quan.
Đối với những tranh chấp có giá trị lớn, phí trọng tài có thể đáng kể. Trong khi đó, án phí Tòa án được xác định theo quy định pháp luật về án phí, lệ phí.
Vì vậy, nếu chỉ xét khoản tiền phải nộp ban đầu, Tòa án đôi khi có lợi thế về chi phí. Nhưng doanh nghiệp cũng cần tính các chi phí gián tiếp như thời gian quản lý, chi phí luật sư, nhân sự tham gia tố tụng và ảnh hưởng kinh doanh nếu vụ việc kéo dài.
Khả năng thi hành ở nước ngoài
Đối với hợp đồng quốc tế, đây là tiêu chí rất quan trọng.
Phán quyết trọng tài nước ngoài có cơ chế công nhận và cho thi hành theo Công ước New York 1958 tại các quốc gia thành viên. Đây là một lý do trọng tài được sử dụng rộng rãi trong các giao dịch thương mại xuyên biên giới.
Do đó, nếu đối tác, tài sản hoặc hoạt động kinh doanh nằm tại nhiều quốc gia, trọng tài thường là phương án đáng cân nhắc hơn so với việc mặc nhiên chọn Tòa án của một quốc gia.
Khi nào nên chọn Trọng tài thương mại?
Không phải hợp đồng nào cũng cần đưa tranh chấp ra trọng tài. Nhưng phương thức này đặc biệt phù hợp trong một số trường hợp.
Hợp đồng có giá trị lớn hoặc tính chất chuyên môn cao
Các tranh chấp xây dựng, đầu tư, tài chính, mua bán hàng hóa quốc tế, logistics hoặc dự án có yếu tố kỹ thuật thường cần người giải quyết hiểu sâu lĩnh vực liên quan. Khả năng lựa chọn trọng tài viên phù hợp giúp các bên chủ động hơn về chuyên môn của Hội đồng Trọng tài.
Doanh nghiệp muốn bảo mật tranh chấp
Nếu việc công khai tranh chấp có thể ảnh hưởng đến thương hiệu, cổ đông, đối tác hoặc bí mật kinh doanh, trọng tài thường là lựa chọn phù hợp hơn.
Hợp đồng có yếu tố nước ngoài
Nếu một bên là doanh nghiệp nước ngoài, tài sản nằm ở nước ngoài hoặc hợp đồng được thực hiện tại nhiều quốc gia, trọng tài thường có nhiều lợi thế về sự trung lập và cơ chế công nhận, thi hành phán quyết quốc tế.
Hai bên muốn vụ việc kết thúc sớm
Do phán quyết trọng tài có tính chung thẩm, doanh nghiệp có thể tránh quá trình xét xử qua nhiều cấp thông thường. Tuy nhiên, đổi lại doanh nghiệp phải chấp nhận rằng không có quyền kháng cáo phán quyết trọng tài theo cách thông thường.
Khi nào nên chọn Tòa án?
Trong nhiều trường hợp, Tòa án vẫn là lựa chọn phù hợp và kinh tế hơn.
Hợp đồng chưa có thỏa thuận trọng tài
Nếu tranh chấp đã phát sinh nhưng trước đó các bên không có thỏa thuận trọng tài và đối phương không đồng ý bổ sung thỏa thuận, doanh nghiệp không thể đơn phương đưa tranh chấp ra trọng tài. Khi đó, khởi kiện tại Tòa án thường là con đường thực tế.
Một bên cần quyền kháng cáo
Nếu doanh nghiệp muốn có cơ chế để bản án sơ thẩm được xem xét lại khi không đồng ý với kết quả, Tòa án có ưu thế rõ ràng hơn.
Tranh chấp không cần bảo mật cao
Với những tranh chấp phổ biến, giá trị không quá lớn, các bên chủ yếu cần một cơ chế tố tụng chính thức và chi phí ban đầu dễ dự tính thì Tòa án có thể phù hợp hơn.
Cần áp dụng mạnh các cơ chế tố tụng của Nhà nước
Trong một số vụ việc có nhiều bên liên quan, cần thu thập tài liệu từ cơ quan, tổ chức hoặc phát sinh các vấn đề tố tụng phức tạp, việc giải quyết tại Tòa án có thể thuận lợi hơn tùy từng trường hợp cụ thể.
Vậy Trọng tài thương mại và Tòa án nên chọn cái nào?
Không có phương án tốt nhất cho mọi tranh chấp. Có thể hiểu đơn giản:
Nên ưu tiên Trọng tài thương mại nếu:
- Hợp đồng có giá trị lớn;
- Giao dịch quốc tế;
- Cần giữ bí mật kinh doanh;
- Tranh chấp có tính chuyên môn sâu;
- Muốn chủ động lựa chọn người giải quyết;
- Muốn kết quả có tính chung thẩm;
- Tài sản hoặc đối tác nằm ở nhiều quốc gia.
Nên cân nhắc Tòa án nếu:
- Chưa có thỏa thuận trọng tài;
- Muốn có quyền kháng cáo;
- Ưu tiên kiểm soát chi phí tố tụng ban đầu;
- Tranh chấp không có yêu cầu bảo mật đặc biệt;
- Vụ việc cần sử dụng sâu các cơ chế tố tụng của cơ quan Nhà nước.
Điểm quan trọng nhất là đừng chờ đến khi xảy ra tranh chấp mới nghĩ xem nên chọn Tòa án hay Trọng tài. Việc lựa chọn nên được thực hiện ngay khi soạn và đàm phán hợp đồng.
Điều khoản trọng tài viết sai có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế
Một sai lầm tương đối phổ biến là hợp đồng chỉ ghi chung chung: “Các tranh chấp sẽ được giải quyết tại cơ quan trọng tài có thẩm quyền.”
Hoặc: “Tranh chấp được giải quyết tại Tòa án hoặc Trọng tài.”
Những cách viết không rõ ràng như vậy có thể tạo ra tranh luận về cơ quan có thẩm quyền ngay trước khi tranh chấp nội dung chính được xem xét.
Bộ Tư pháp cũng lưu ý những tình huống thỏa thuận trọng tài không xác định rõ hình thức hoặc tổ chức trọng tài có thể khiến các bên phải tiếp tục thỏa thuận khi tranh chấp phát sinh.
Do đó, điều khoản giải quyết tranh chấp nên xác định rõ ít nhất:
- Phương thức giải quyết;
- Trung tâm trọng tài nếu lựa chọn trọng tài quy chế;
- Số lượng trọng tài viên nếu cần;
- Địa điểm giải quyết;
- Ngôn ngữ;
- Luật áp dụng đối với hợp đồng có yếu tố nước ngoài.
Doanh nghiệp có thể tham khảo dịch vụ tư vấn pháp lý hợp đồng thương mại hoặc luật sư tư vấn hợp đồng kinh tế của Công ty Luật Đỗ Gia Việt để rà soát điều khoản trước khi ký kết.
Luật sư có thể hỗ trợ gì khi lựa chọn Trọng tài hay Tòa án?
Việc lựa chọn cơ quan giải quyết tranh chấp không đơn giản là so sánh “nhanh – chậm” hoặc “đắt – rẻ”.
Luật sư cần xem xét đồng thời:
- Hợp đồng và phụ lục;
- Thỏa thuận trọng tài;
- Chủ thể ký thỏa thuận;
- Loại tranh chấp;
- Giá trị yêu cầu;
- Chứng cứ hiện có;
- Tài sản của đối phương;
- Khả năng thi hành kết quả;
- Yếu tố nước ngoài;
- Thời hiệu khởi kiện.
Thông qua dịch vụ luật Trọng tài Thương mại, Công ty Luật Đỗ Gia Việt hỗ trợ khách hàng nghiên cứu thẩm quyền, xây dựng phương án giải quyết và xử lý các vấn đề liên quan đến tố tụng trọng tài.
Trường hợp vụ việc có nhiều vấn đề pháp lý liên quan, khách hàng cũng có thể tham khảo dịch vụ pháp lý cho cá nhân và tổ chức hoặc truy cập luatdogiaviet.vn để được luật sư đánh giá hồ sơ cụ thể.
Tóm lại, trọng tài thương mại và Tòa án nên chọn cái nào cần được quyết định dựa trên đặc điểm của từng hợp đồng, giá trị tranh chấp, yêu cầu bảo mật, yếu tố nước ngoài, chi phí và khả năng thi hành kết quả sau cùng. Việc lựa chọn đúng phương thức ngay từ khi soạn hợp đồng không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động khi phát sinh tranh chấp mà còn hạn chế đáng kể những rủi ro về thẩm quyền, thời gian và chi phí tố tụng. Nếu chưa xác định được phương án phù hợp, doanh nghiệp có thể liên hệ Công ty Luật TNHH Đỗ Gia Việt để được luật sư rà soát hợp đồng, đánh giá hồ sơ và tư vấn hướng giải quyết phù hợp với quyền lợi thực tế của mình.
