Khi người mất không để lại di chúc dẫn đến các thành viên trong gia đình không thống nhất được cách chia tài sản, nhất là tài sản có giá trị như nhà đất, tài sản lớn khác. Trong tình huống này, việc khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc đến Tòa án là cách thức pháp lý cơ bản để bảo vệ quyền lợi hợp pháp một cách chính thức và cuối cùng.
Bài viết này sẽ chỉ ra cho bạn hiểu rõ về tranh chấp thừa kế không có di chúc, quyền thừa kế theo pháp luật, thời hiệu khởi kiện, hồ sơ, trình tự khởi kiện và các bước thực hiện thực tiễn giúp người dân nắm được quy trình đúng pháp luật, dễ áp dụng ngay cho sự việc của mình.
Tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc được hiểu như thế nào?
Tranh chấp tài sản thừa kế phát sinh khi người chết để lại tài sản nhưng các đồng thừa kế không thỏa thuận được cách chia hoặc có mâu thuẫn về quyền thừa kế, giá trị di sản, cách chia di sản… Theo Bộ luật Dân sự hiện hành, khi không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp thì việc phân chia di sản được thực hiện theo pháp luật (hay còn gọi là thừa kế theo pháp luật).
Trong các trường hợp này, nếu các bên không thống nhất được, các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc bằng thủ tục khởi kiện.
Ai có quyền khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc?
Theo quy định pháp luật, người có quyền khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc bao gồm:
- Người trực tiếp có quyền hưởng di sản theo pháp luật như vợ/chồng, cha mẹ, con cái…
- Người thừa kế theo hàng thừa kế có quyền yêu cầu chia di sản nếu có quyền lợi liên quan.
- Người khác có quyền, lợi ích liên quan đến di sản.
Trong thừa kế theo pháp luật, người hưởng di sản được xác định theo hàng thừa kế quy định tại Bộ luật Dân sự: hàng 1 gồm vợ/chồng, cha mẹ, con; tiếp theo là hàng 2 và hàng 3 nếu không còn người ở hàng trước.
Thời hiệu khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc
Thời hiệu là khoảng thời gian mà pháp luật cho phép người dân yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi. Với tranh chấp tài sản thừa kế:
- Thời hiệu yêu cầu chia tài sản thừa kế đối với bất động sản (nhà đất) là 30 năm kể từ khi người để lại di sản mất.
- Đối với tài sản động sản là 10 năm.
Nếu hết thời hiệu mà không khởi kiện hoặc không thỏa thuận chia tài sản thì có thể mất quyền yêu cầu chia di sản theo pháp luật.
Nguyên tắc chia tài sản thừa kế theo pháp luật
Khi không có di chúc, tài sản thừa kế phải được chia theo quy định pháp luật với các nguyên tắc sau:
🔹 Thứ tự thừa kế
- Hàng thừa kế thứ nhất: vợ/chồng, cha mẹ, con cái của người chết.
- Nếu không có người ở hàng thứ nhất thì mới xét đến hàng thừa kế thứ hai.
🔹 Nguyên tắc chia đều trong cùng hàng thừa kế
Những người ở cùng hàng thừa kế hưởng phần di sản bằng nhau trừ khi luật quy định khác.
🔹 Cách chia tài sản
- Có thể chia bằng hiện vật nếu tài sản đủ phân chia.
- Nếu không chia bằng hiện vật được thì định giá tài sản và chia theo giá trị hoặc bán tài sản để chia.
Khi nào cần khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc?
Khởi kiện tranh chấp thừa kế là cần thiết khi:
✅ Các đồng thừa kế không thể thỏa thuận được cách chia di sản.
✅ Có bên chiếm giữ bất hợp pháp tài sản thừa kế hoặc không chịu bàn giao phần di sản cho người có quyền.
✅ Có mâu thuẫn về cách xác định quyền thừa kế, phần hưởng di sản, nguồn gốc tài sản.
✅ Một số đồng thừa kế cho rằng mình bị xâm phạm quyền lợi hợp pháp sau khi người mất để lại di sản.
Quy trình khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc
Dưới đây là quy trình khởi kiện thực tiễn, dễ áp dụng, giúp người dân nắm rõ từng bước:
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện
Hồ sơ khởi kiện tranh chấp thừa kế không có di chúc thường gồm:
- Đơn khởi kiện (nêu rõ yêu cầu, căn cứ pháp luật và các thông tin liên quan).
- Bản sao giấy tờ tùy thân của người khởi kiện (CMND/CCCD/Hộ chiếu).
- Giấy chứng tử của người để lại di sản.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế như sổ hộ khẩu, giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn…
- Tài liệu chứng minh quyền sở hữu tài sản tranh chấp (sổ đỏ, hóa đơn, hợp đồng mua bán…).
- Các chứng cứ khác liên quan đến phần tranh chấp (biên bản thỏa thuận, giấy tờ khác).
👉 Lưu ý: Bộ hồ sơ phải đảm bảo tính đầy đủ và hợp pháp để Tòa án tiến hành thụ lý và giải quyết.
Bước 2: Nộp đơn khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền
- Nếu tài sản tranh chấp là bất động sản (nhà đất): nộp đơn tại Tòa án nhân dân nơi có bất động sản.
- Nếu tài sản là động sản: nộp tại Tòa án nơi bị đơn cư trú hoặc tài sản tranh chấp có liên quan.
- Tranh chấp có yếu tố nước ngoài: nộp tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh/thành phố.
Bước 3: Tòa án tiếp nhận, thụ lý vụ án
Tòa án xem xét hồ sơ khởi kiện và các tài liệu liên quan để quyết định thụ lý vụ án theo quy định pháp luật tố tụng dân sự.
Bước 4: Hòa giải (nếu có)
Trong nhiều trường hợp, Tòa án sẽ mở phiên hòa giải trước khi xét xử, nhằm tạo cơ hội cho các bên tự thỏa thuận phân chia di sản. Nếu hòa giải thành thì Tòa án có thể ban hành quyết định công nhận thỏa thuận.
Bước 5: Xét xử và quyết định chia di sản
Nếu hòa giải không thành, Tòa án sẽ tiến hành xét xử và ra bản án quyết định cách chia tài sản thừa kế không có di chúc theo pháp luật. Quyết định này có giá trị pháp lý bắt buộc thi hành.
Thực tiễn áp dụng và những lưu ý quan trọng
🔹 Thời hiệu khởi kiện còn hiệu lực
Người khởi kiện nên kiểm tra thời hiệu khởi kiện (30 năm với bất động sản) để không mất quyền yêu cầu chia di sản.
🔹 Hồ sơ càng rõ ràng khả năng thắng kiện càng cao
Chứng cứ rõ ràng về quan hệ thừa kế, nguồn gốc tài sản và quyền lợi của các bên giúp Tòa án xét xử chính xác hơn.
🔹 Hòa giải là cơ hội tốt
Nhiều gia đình hòa giải thành trước khi vào phiên tòa giúp rút ngắn thời gian và giảm chi phí.
Khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc là một trong những bước pháp lý quan trọng và thường phức tạp, đặc biệt với tài sản lớn như nhà đất, tài sản có giá trị. Việc nắm rõ quy trình từ chuẩn bị hồ sơ đến xét xử tại Tòa án, cùng thời hiệu và các lưu ý thực tiễn sẽ giúp bạn chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
📞 Nếu bạn cần tư vấn chi tiết hơn về việc khởi kiện tranh chấp tài sản thừa kế không có di chúc hoặc muốn tìm hiểu thêm các thông tin pháp luật bổ ích khác, vui lòng liên hệ công ty luật sư uy tín tại Hà Nội, văn phòng luật sư uy tín tại Hà Nội, luật sư tư vấn luật đất đai, công ty Luật Đỗ Gia Việt để được hỗ trợ nhanh chóng.
