Theo Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, có hai nhóm trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa: (1) bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình; (2) người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa, có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi. Nếu họ hoặc gia đình không mời luật sư thì cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa.
- Ai cử người bào chữa: Đoàn luật sư phân công tổ chức hành nghề luật sư; Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử trợ giúp viên pháp lý, luật sư; Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cử bào chữa viên nhân dân (khoản 2 Điều 76).
- Chi phí: gia đình không phải trả; cơ quan tố tụng thanh toán 0,4 lần lương cơ sở cho 01 ngày làm việc của luật sư (Điều 19 Nghị định 123/2013/NĐ-CP).
- Quyền từ chối: người bị buộc tội và người đại diện, người thân thích vẫn có quyền từ chối hoặc đề nghị thay đổi người bào chữa được chỉ định (Điều 77).
- Người chưa thành niên bị buộc tội phải có người bào chữa — nguyên tắc tại Điều 14 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
“Bắt buộc phải có luật sư” là cách nói quen thuộc; chính xác hơn, luật quy định các trường hợp bắt buộc phải có người bào chữa — có thể là luật sư, trợ giúp viên pháp lý hoặc bào chữa viên nhân dân. Bài viết giải thích từng trường hợp, ai chỉ định, ai trả tiền và điều gì xảy ra nếu phiên tòa thiếu người bào chữa.
Những trường hợp nào bắt buộc phải có người bào chữa?
| Trường hợp | Giải thích | Căn cứ |
|---|---|---|
| Bị can, bị cáo về tội có mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình | Xét theo khung hình phạt mà bị can, bị cáo bị khởi tố, truy tố, xét xử — ví dụ khoản 1 Điều 123 (giết người), khoản 4 Điều 174 (lừa đảo chiếm đoạt tài sản), khoản 4 Điều 251 (mua bán trái phép chất ma túy) Bộ luật Hình sự | Điểm a khoản 1 Điều 76 BLTTHS |
| Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa | Ví dụ người khiếm thính, khiếm thị, không nói được hoặc có khuyết tật khiến họ không thể tự trình bày, tranh luận | Điểm b khoản 1 Điều 76 BLTTHS |
| Người bị buộc tội có nhược điểm về tâm thần | Người hạn chế khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi | Điểm b khoản 1 Điều 76 BLTTHS |
| Người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi | Không phụ thuộc tội danh nặng hay nhẹ; người chưa thành niên bị buộc tội phải có người bào chữa | Điểm b khoản 1 Điều 76 BLTTHS; Điều 14 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 |
Lưu ý: “khung hình phạt có mức cao nhất 20 năm tù” không đồng nghĩa với mọi tội phạm rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng. Một người bị truy tố theo khung có mức cao nhất 15 năm tù thì không thuộc diện bắt buộc chỉ định — nhưng vẫn có quyền tự mời luật sư.
Ai chỉ định và ai cử người bào chữa?
Khi người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời người bào chữa, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án đang thụ lý) phải yêu cầu hoặc đề nghị các tổ chức sau cử người bào chữa (khoản 2 Điều 76):
- Đoàn luật sư phân công tổ chức hành nghề luật sư cử luật sư bào chữa.
- Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư bào chữa cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý.
- Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên cử bào chữa viên nhân dân bào chữa cho người bị buộc tội là thành viên của tổ chức mình.
Người bào chữa được chỉ định cũng phải làm thủ tục đăng ký bào chữa và có đầy đủ quyền, nghĩa vụ như luật sư do gia đình mời.
Luật sư chỉ định có mất tiền không, có được từ chối không?
| Vấn đề | Quy định |
|---|---|
| Chi phí | Gia đình không phải trả. Cơ quan tiến hành tố tụng thanh toán thù lao 0,4 lần mức lương cơ sở cho 01 ngày làm việc của luật sư — 1.012.000 đồng với lương cơ sở 2.530.000 đồng từ 01/7/2026 (Điều 19 Nghị định 123/2013/NĐ-CP) |
| Từ chối người bào chữa chỉ định | Người bị buộc tội, người đại diện, người thân thích có quyền từ chối hoặc đề nghị thay đổi; việc từ chối phải có sự đồng ý của người bị buộc tội và được lập biên bản đưa vào hồ sơ vụ án (Điều 77) |
| Người có nhược điểm về thể chất, tâm thần, người dưới 18 tuổi | Người đại diện, người thân thích có thể thay đổi, từ chối người bào chữa mà không cần điều kiện “có sự đồng ý của người bị buộc tội” (khoản 2 Điều 77) |
| Người chưa thành niên từ chối người bào chữa chỉ định | Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn chỉ định người bào chữa cho họ |
| Tự mời luật sư khác | Luôn được. Khi gia đình đã mời luật sư thì không cần chỉ định nữa |
Phiên tòa thiếu người bào chữa trong trường hợp bắt buộc thì sao?
Theo Điều 291 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, trường hợp chỉ định người bào chữa theo Điều 76 mà người bào chữa vắng mặt thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa, trừ khi bị cáo hoặc người đại diện của bị cáo đồng ý xét xử vắng mặt người bào chữa.
Điều tra, truy tố, xét xử mà không bảo đảm người bào chữa cho người thuộc diện bắt buộc là vi phạm quyền bào chữa — một dạng vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, có thể là căn cứ để trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc hủy bản án để điều tra, xét xử lại.
Không thuộc diện bắt buộc vẫn nên có luật sư sớm: luật sư có thể tham gia từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở Cơ quan điều tra hoặc từ khi khởi tố bị can (Điều 74). Xem khi nào cần thuê luật sư bào chữa và quy định về mời luật sư bào chữa.
Bài viết liên quan
- Quy định về mời luật sư bào chữa trong vụ án hình sự
- Thủ tục nhờ luật sư bào chữa, đăng ký bào chữa
- Chi phí thuê luật sư bào chữa
- Khi nào cần thuê luật sư bào chữa?
- Điều kiện hưởng án treo
Câu hỏi thường gặp
Các trường hợp bắt buộc phải có luật sư bào chữa là gì?
Theo Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015: bị can, bị cáo về tội có mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình; người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa, có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi. Nếu không mời thì cơ quan tố tụng phải chỉ định người bào chữa.
Người dưới 18 tuổi phạm tội có bắt buộc phải có luật sư không?
Có. Người dưới 18 tuổi bị buộc tội thuộc trường hợp chỉ định người bào chữa (điểm b khoản 1 Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015) và Điều 14 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 khẳng định người chưa thành niên là người bị buộc tội phải có người bào chữa, không phụ thuộc tội nặng hay nhẹ.
Luật sư chỉ định bào chữa có phải trả tiền không?
Không. Thù lao của luật sư được chỉ định do cơ quan tiến hành tố tụng chi trả, mức 0,4 lần lương cơ sở cho 01 ngày làm việc của luật sư (Điều 19 Nghị định 123/2013/NĐ-CP), hiện là 1.012.000 đồng.
Bị cáo có được từ chối luật sư chỉ định không?
Được. Điều 77 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 cho phép người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích từ chối hoặc đề nghị thay đổi người bào chữa; việc từ chối được lập biên bản đưa vào hồ sơ vụ án. Riêng người chưa thành niên từ chối thì cơ quan tố tụng vẫn chỉ định người bào chữa theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
Bị truy tố khung hình phạt đến 15 năm tù có được chỉ định luật sư không?
Không thuộc diện bắt buộc chỉ định theo điểm a khoản 1 Điều 76, vì mức cao nhất của khung dưới 20 năm tù. Tuy vậy người đó vẫn được chỉ định nếu là người dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần; được trợ giúp pháp lý miễn phí nếu thuộc diện theo Luật Trợ giúp pháp lý 2017; và luôn có quyền tự mời luật sư.
Luật sư chỉ định vắng mặt thì phiên tòa có xử được không?
Trường hợp chỉ định người bào chữa theo Điều 76 mà người bào chữa vắng mặt thì Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa, trừ khi bị cáo hoặc người đại diện của bị cáo đồng ý xét xử vắng mặt người bào chữa (Điều 291 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015).
Cần luật sư bào chữa cho người thân?
Luật sư Công ty Luật Đỗ Gia Việt tham gia từ giai đoạn tạm giữ, điều tra đến xét xử, kể cả khi vụ án đã có người bào chữa được chỉ định. Gọi hotline 094.445.0105 hoặc gửi yêu cầu qua trang liên hệ.
Lưu ý: Nội dung mang tính tham khảo chung, cập nhật theo quy định tại thời điểm đăng tải; không thay thế tư vấn cho một vụ việc cụ thể.
