Khi tài sản bị làm hư hỏng, sức khỏe bị xâm phạm, danh dự bị ảnh hưởng hoặc một người tử vong do hành vi của người khác, câu hỏi thường gặp là: ai phải bồi thường, bồi thường bao nhiêu và phải chứng minh những gì? Đây chính là phạm vi của bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, một chế định quan trọng của pháp luật dân sự nhằm khôi phục, bù đắp quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại.
Tuy nhiên, không phải cứ có tổn thất là đương nhiên được bồi thường theo số tiền mình yêu cầu. Muốn bảo vệ quyền lợi hiệu quả, người bị thiệt hại cần xác định đúng căn cứ trách nhiệm, chủ thể phải bồi thường, thiệt hại thực tế và đặc biệt là chuẩn bị được chứng cứ chứng minh yêu cầu của mình.
Khi nào phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng?
Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 và hướng dẫn tại Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP, việc xác định trách nhiệm cần xem xét các yếu tố pháp lý cụ thể.
Có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp
Hành vi phải xâm phạm đến một trong các quyền, lợi ích được pháp luật bảo vệ như:
- Tính mạng, sức khỏe.
- Danh dự, nhân phẩm, uy tín.
- Tài sản.
- Quyền và lợi ích hợp pháp khác.
Không nên chỉ nhìn vào việc người gây thiệt hại có “cố ý” hay không. Trong một số trường hợp pháp luật quy định, chủ thể vẫn phải bồi thường dù không có lỗi.
Có thiệt hại thực tế xảy ra
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng khi thương lượng hoặc khởi kiện.
Người yêu cầu không thể chỉ đưa ra một con số theo cảm tính mà cần chứng minh thiệt hại bằng các tài liệu phù hợp như:
- Hóa đơn viện phí, tiền thuốc, chi phí điều trị.
- Hồ sơ bệnh án, kết luận giám định.
- Hóa đơn sửa chữa hoặc chứng thư định giá tài sản.
- Hợp đồng lao động, bảng lương, tài liệu chứng minh thu nhập bị mất.
- Chứng từ về các khoản chi phí hợp lý để hạn chế và khắc phục thiệt hại.
Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP cũng làm rõ rằng thiệt hại thực tế là thiệt hại đã xảy ra và có thể xác định thành tiền tại thời điểm giải quyết bồi thường.
Thiệt hại phải có quan hệ nhân quả với hành vi gây thiệt hại
Không phải mọi tổn thất xảy ra sau một sự kiện đều được tính vào khoản bồi thường. Cần chứng minh rằng thiệt hại là hậu quả của hành vi xâm phạm. Đây là điểm tranh chấp khá phổ biến trong các vụ tai nạn, tổn hại sức khỏe hoặc tranh chấp liên quan đến tài sản.
Ví dụ, một người yêu cầu thanh toán toàn bộ chi phí điều trị thì có thể cần chứng minh các khoản điều trị đó thực sự liên quan đến thương tích do vụ việc gây ra.
Nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra nguyên tắc cơ bản là thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời.
Các bên có thể thỏa thuận về:
- Mức bồi thường.
- Hình thức bồi thường bằng tiền, hiện vật hoặc thực hiện một công việc.
- Bồi thường một lần hoặc nhiều lần.
- Thời hạn thanh toán.
Việc ưu tiên thỏa thuận giúp các bên tiết kiệm thời gian và hạn chế tranh chấp kéo dài. Tuy nhiên, trước khi ký biên bản nhận tiền hoặc cam kết “đã giải quyết xong”, người bị thiệt hại nên kiểm tra kỹ xem các hậu quả về sức khỏe, thu nhập hoặc tài sản đã được xác định đầy đủ hay chưa.
Pháp luật cũng cho phép xem xét giảm mức bồi thường trong những điều kiện nhất định; đồng thời nếu bên bị thiệt hại có lỗi làm phát sinh hoặc làm tăng thiệt hại thì phần thiệt hại tương ứng với lỗi của họ có thể không được bồi thường.
Những khoản thiệt hại nào có thể yêu cầu bồi thường?
Không tồn tại một mức tiền cố định áp dụng cho tất cả các vụ việc. Khoản bồi thường phụ thuộc trực tiếp vào đối tượng bị xâm phạm và thiệt hại chứng minh được.
Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm
Có thể bao gồm:
- Giá trị tài sản bị mất, bị hủy hoại hoặc hư hỏng.
- Lợi ích gắn với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất hoặc giảm sút.
- Chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại.
- Các thiệt hại khác mà pháp luật quy định.
Ví dụ, xe bị hư hỏng do tai nạn thì ngoài chi phí sửa chữa hợp lý, tùy trường hợp còn có thể xem xét những tổn thất liên quan khác nếu chứng minh được.
Thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm
Đây thường là nhóm vụ việc có nhiều khoản yêu cầu nhất.
Người bị thiệt hại có thể xem xét yêu cầu:
- Chi phí hợp lý cho việc cứu chữa và phục hồi sc khỏe.
- Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút.
- Chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc trong thời gian cần thiết.
- Khoản bù đắp tổn thất tinh thần.
- Những khoản thiệt hại khác đáp ứng điều kiện của pháp luật.
Vì vậy, không nên chỉ giữ hóa đơn bệnh viện. Các chứng cứ về thu nhập, thời gian nghỉ việc và người chăm sóc cũng rất quan trọng.
Thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm
Ngoài các chi phí phát sinh trước khi người bị thiệt hại tử vong, trách nhiệm bồi thường còn có thể liên quan đến:
- Chi phí mai táng hợp lý.
- Tiền cấp dưỡng cho người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng.
- Khoản bù đắp tổn thất tinh thần cho những người thuộc diện được pháp luật xác định.
- Các thiệt hại hợp pháp khác.
Thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm
Người bị xâm phạm có thể yêu cầu bồi thường các chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục hậu quả; khoản thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút và khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Trong nhóm tranh chấp này, chứng cứ điện tử như bài đăng, tin nhắn, video, dữ liệu mạng xã hội rất quan trọng. Người bị xâm phạm nên lưu lại chứng cứ sớm bởi nội dung trực tuyến có thể bị chỉnh sửa hoặc xóa.
Ai phải chịu trách nhiệm bồi thường?
Không phải lúc nào người trực tiếp thực hiện hành vi cũng là người cuối cùng phải dùng toàn bộ tài sản của mình để bồi thường.
Điều 586 Bộ luật Dân sự quy định khác nhau tùy theo năng lực chịu trách nhiệm của cá nhân.
- Người từ đủ 18 tuổi gây thiệt hại về nguyên tắc phải tự bồi thường.
- Đối với người chưa đủ 15 tuổi, trách nhiệm của cha mẹ được đặt ra theo điều kiện pháp luật quy định.
- Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi trước hết bồi thường bằng tài sản của mình; nếu không đủ thì cha mẹ có thể phải bồi thường phần còn thiếu.
Ngoài ra, Bộ luật Dân sự còn có những cơ chế riêng đối với người của pháp nhân gây thiệt hại, người làm công hoặc học nghề, nguồn nguy hiểm cao độ, súc vật, cây cối, nhà cửa và nhiều trường hợp đặc thù khác. Do đó, xác định đúng người có trách nhiệm bồi thường đôi khi quan trọng không kém việc xác định số tiền bồi thường.
Trường hợp nào không phải bồi thường?
Khoản 2 Điều 584 Bộ luật Dân sự quy định người gây thiệt hại có thể không phải chịu trách nhiệm nếu thiệt hại phát sinh do:
- Sự kiện bất khả kháng; hoặc
- Hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại,
trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật quy định khác.
Cần lưu ý rằng chỉ nói “do bất khả kháng” hoặc “người bị hại cũng có lỗi” không đồng nghĩa với việc đương nhiên được miễn trách nhiệm. Các yếu tố này vẫn phải được đánh giá dựa trên diễn biến vụ việc và chứng cứ cụ thể.
Bị thiệt hại nên làm gì để yêu cầu bồi thường?
Trong thực tế, nhiều người có quyền yêu cầu bồi thường nhưng gặp bất lợi vì chứng cứ được thu thập quá muộn.
Bước 1: Ghi nhận hiện trạng và nguyên nhân
Nên lưu:
- Ảnh, video hiện trường.
- Camera.
- Thông tin người làm chứng.
- Biên bản của cơ quan có thẩm quyền nếu có.
- Tin nhắn, email và trao đổi giữa các bên.
Bước 2: Chứng minh từng khoản thiệt hại
Nên lập danh sách riêng cho từng khoản: Thiệt hại gì – số tiền bao nhiêu – căn cứ nào chứng minh – tài liệu nào đi kèm.
Cách làm này giúp việc thương lượng và khởi kiện rõ ràng hơn rất nhiều.
Bước 3: Gửi yêu cầu bồi thường
Các bên có thể ưu tiên thương lượng bằng văn bản, trong đó xác định:
- Sự việc gây thiệt hại.
- Căn cứ yêu cầu.
- Các khoản thiệt hại.
- Tổng số tiền yêu cầu.
- Thời hạn thanh toán.
Nếu đạt được thỏa thuận, nên lập văn bản rõ ràng thay vì chỉ trao đổi miệng.
Bước 4: Khởi kiện nếu không thể thỏa thuận
Theo Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là 03 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.
Vì vậy, không nên để tranh chấp kéo dài quá lâu rồi mới bắt đầu chuẩn bị chứng cứ và hồ sơ.
Khi nào nên nhờ luật sư giải quyết yêu cầu bồi thường?
Vụ việc càng có giá trị lớn hoặc hậu quả nghiêm trọng thì việc tự thỏa thuận càng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Bạn nên cân nhắc luật sư khi:
- Hai bên tranh cãi về lỗi và nguyên nhân gây thiệt hại.
- Có thương tích nặng hoặc hậu quả lâu dài.
- Thiệt hại tài sản có giá trị lớn.
- Không xác định được ai là chủ thể phải bồi thường.
- Bên gây thiệt hại từ chối hoặc liên tục trì hoãn thanh toán.
- Khoản thu nhập bị mất khó chứng minh.
- Cần khởi kiện tại Tòa án.
- Vụ việc đồng thời có dấu hiệu hình sự.
Người gặp tranh chấp có thể sử dụng dịch vụ pháp lý cho cá nhân và tổ chức để được đánh giá hồ sơ, chứng cứ và hướng xử lý phù hợp. Luật Đỗ Gia Việt hiện triển khai quy trình tiếp nhận thông tin, nghiên cứu hồ sơ, tư vấn phương án và hỗ trợ soạn thảo văn bản pháp lý cho khách hàng.
Đối với tranh chấp phức tạp cần đàm phán, đại diện hoặc tham gia tố tụng, lựa chọn dịch vụ luật sư chuyên nghiệp giúp khách hàng xác định đúng yêu cầu, chuẩn hóa chứng cứ và hạn chế rủi ro tố tụng.
Khách hàng tại Hà Nội cũng có thể tham khảo giải pháp thuê luật sư chuyên nghiệp hoặc tìm hiểu tiêu chí lựa chọn văn phòng luật sư uy tín trước khi giao hồ sơ.
Luật Đỗ Gia Việt hỗ trợ tranh chấp bồi thường thiệt hại như thế nào?
Trong tranh chấp bồi thường, mục tiêu không đơn thuần là “đòi được càng nhiều tiền càng tốt”. Điều quan trọng hơn là xác định một yêu cầu có căn cứ pháp luật và có đủ chứng cứ để bảo vệ.
Công ty Luật TNHH Đỗ Gia Việt có thể hỗ trợ khách hàng trong các công việc như:
- Phân tích căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường.
- Xác định đúng chủ thể chịu trách nhiệm.
- Rà soát và hệ thống hóa chứng cứ.
- Xác định các khoản thiệt hại có thể yêu cầu.
- Soạn văn bản yêu cầu bồi thường.
- Tham gia thương lượng với bên gây thiệt hại.
- Soạn hồ sơ khởi kiện.
- Đại diện hoặc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Luật Đỗ Gia Việt hiện cung cấp dịch vụ pháp lý cho cả khách hàng cá nhân và doanh nghiệp, bao gồm tư vấn, soạn thảo văn bản, giải quyết tranh chấp và hỗ trợ tố tụng.
Nếu quyền lợi đang bị xâm phạm, điều nên làm sớm nhất không phải là đưa ra một con số bồi thường theo cảm tính mà là giữ chứng cứ và xác định chính xác cơ sở pháp lý của từng khoản yêu cầu. Một hồ sơ được chuẩn bị tốt ngay từ đầu sẽ tạo lợi thế đáng kể khi thương lượng cũng như khi vụ việc phải giải quyết tại Tòa án.
